SOZAiT:
portal organizacji pozarządowej

ARCHITEKTURA KOŚCIOŁA PARAFIALNEGO WNIEBOWZIĘCIA NAJŚWIĘTSZEJ MARII PANNY W BYTOMIU.
OPIS NA PODSTAWIE RZUTU ARCHITEKTONICZNEGO
Janina Gładysz


W roku 2006 obchodzono 775 lat świątyni wznoszącej się w północno-zachodnim narożniku bytomskiego rynku, kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Za datę budowy kościoła przyjęto 1231 rok gdyż pisał o tym kronikarz klasztoru norbertanów wrocławskich: Mikołaj Libental na początku XVI w. Nie jest to źródło wiarygodne, gdyż ów kronikarz wprowadził kilka niezgodnych przekazów i data została wprowadzona ponad 250 lat po wybudowaniu świątyni. Lecz powszechnie przyjęło się uważać rok 1231 za datę, w którym wydano zezwolenie na budowę drugiego kościoła parafialnego w pobliżu placu targowego, niedaleko ówczesnego probostwa św. Małgorzaty, ufundowanego przez księcia Władysława Opolskiego. Pierwsza pewna wzmianka pochodzi z roku 1253, więc dokładna data budowy pozostaje nadal sporna.

HISTORIA OBIEKTU

Kościół mariacki, pierwotnie była to niewielka świątynia gotycka, bez wieżowa, murowana, w późniejszym okresie wielokrotnie przebudowywana i powiększana. Po pożarze w 1515 roku odbudowana w stylu renesansowym z zachowanymi elementami gotyckimi. Wówczas do kościoła dobudowano wieżę a sam kościół powiększono. Kolejne przebudowy zmieniły charakter świątyni pozostawiając po stylu gotyckim wydłużone prezbiterium z półkolumnami i kielichowatymi kapitelami oraz krzyżowo-żebrowe sklepienia. W latach 1852-1876 kościół znów powiększono i przebudowano w stylu neogotyckim wg projektu majstra murarskiego Kobike z Gliwic. Zmieniony został kształt okien, nadbudowano wieże o część nieotynkowaną, dobudowano neogotycki szczyt od strony zachodniej oraz powiększono zakrystię. Ponadto cały kościół został wydłużony w kierunku wschodnim. Po pożarze w 1945 roku odbudowano dach, lecz już bez dawniejszej sygnaturki (powstałej 1739 roku). W latach 1957-1965 wykonano konstrukcję zabezpieczająca kościół przed wpływem szkód górniczych a cały kościół remontowano. Od 2004 roku w kościele trwają prace remontowe oraz konserwatorskie zlecone przez księdza Piotra Kopca, do nadal. Obecnie kościół przedstawia się jako świątynia wolnostojąca, halowa, trzynawowa z jedną wieża przy narożniku pd-zach, orientowana. Murowana z cegły i otynkowana. Wnętrze nakryte jest sklepieniami kolebkowymi z układem żeber naśladującym sklepienia krzyżowe. Wewnątrz jedna empora chóru muzycznego organami. Od strony południowej dodatkowy trakt z zakrystią, dwiema kaplicami, kruchtą boczną i wieżą. Całość utrzymana w stylu neogotyckim ze śladami renesansu.

WYPOSAŻENIE

W kościele zebrano wyjątkowo piękny zespół rzeźb, obrazów i drobnego sprzętu. Najstarszym zabytkiem jest obraz Madonny Bytomskiej powstały przed 1420 rokiem (wiszący na ścianie nawy pd). Z początku XVI wieku pochodzi renesansowy krucyfiks (wiszący w nawie pd) a także kamienny portal w kruchcie bocznej (od strony pd), w którym wykorzystano przypuszczalnie elementy rzeźby romańskiej, pochodzące z okresu budowy kościoła. W ołtarzu głównym, wykonanym w 1937 roku, znajduje się piękny obraz Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny namalowany w 1659 roku przez malarza włoskiego Ottavio Corradiego z Boloni. Okres baroku jest reprezentowany w wyposażeniu kościoła szczególnie bogato, a do najciekawszych obiektów należą dwa epitafia ścienne, w tym jedno będące odlewem ze staliwa, dwa konfesjonały, dwa portrety oraz cztery piękne rzeźby drewniane: Serce Chrystusa, Chrystus, Dobry Łotr w nawie północnej oraz piękny krucyfiks w kruchcie południowej oraz piękna kamienna chrzcielnica Duża liczba obrazów i rzeźb pochodzi z XIX wieku, w tym piękny ołtarz boczny w nawie północnej wykonany przez rzeźbiarza Mrowietza z Rybnika około 1866 roku oraz duzy obraz Najświętszej Marii Panny (wiszący przy chórze a pochodzący z dawnego ołtarza głównego) namalowany około 1861 przez artystę malarza Bonawenturę Emmlera z Wiednia. Wiek dwudziesty reprezentuje, poza ołtarzem głównym, także rzeźba grupa "Święta Rodzina" o cechach rzeźby ludowej

STAN BADAŃ

Studia nad historią tej najstarszej na Śląsku świątyni zostały opracowane przez wielu wybitnych badaczy. Wśród starszych publikacji należy wspomnieć takie wybitne prace pochodzące z XIX wieku takie jak: "Die Bilde Kunste In Beuthen O.S." dr Luchna znajdujące się w dziele: Chronik der Stadt Beutthen in Oberschlesien opublikowanej w 1863 r. Kolejne próby opracowań zostały podjęte przez Reinetela ( dwukrotnie opisywał kościół, 1910r) a następnie przez P. Knotela, który dogłębnie analizował formy stylowe portali bytomskich W latach 80-90-tych XX wieku wydano wiele publikacji i artykułów nawiązujących do historii tej wybitnej świątyni publikowanych często przez Towarzystwo Miłośników Bytomia. Z danych publikacji na uwagę zasługuje książka Z. i H. Łabędzkich, "Kościoły i kaplice bytomia", Bytom 1992, wśród których opisano dość bogato ową świątynię. W roku 1956 została wydana monografia Bytomia G. Chmarzyńskiego "Dziewięć wieków Bytomia. Szkice z dziejów miasta ziemi bytomskiej", w której autor opracował historię owej świątyni podobnie jak zajął się tym w dwutomej publikacji: "Górny Śląsk". Inna pracą godną uwagi, w książce pod red. J. Drabiny: "Bytomskie zabytki"(Bytom,2001) jest publikacja zbiorowa: Zdzisława Jedynaka, Przemysława Nadolskiego i Józefa Bonczola pod tytułem: "Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny" ciekawie opisująca historię i architekturę. Do najbogatszej monografii należy praca dr Henryki Andrzejczak "Świątynia starsza od miasta. Szkice z dziejów kościoła WNMP w Bytomiu" wydaną w 2002 roku. Tam też spotkać się można z najbogatszą bibliografią dotyczącą historii tego kościoła. Ciekawą pracą na temat architektury kościoła jest opublikowana w 2004 roku w książce: "Bytom i jego dziedzictwo. W 750-lecie nadania praw miejskich" publikacja Ryszarda Szopy: "Architektura średniowiecznego kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Bytomiu". Istotna kwestią w dokumentacji kościoła jest okres, gdy w latach 1569-1634 kościół został przejęty przez protestantów, wszelka dokumentacja z wcześniejszych lat parafii zaginęła.

OPIS WG RZUTU. ROZWARSTWIENIE ARCHITEKTONICZNE

Jak wcześniej wspomniałam kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Bytomiu stanowił inspirację dla wielu badaczy lecz w dotychczasowej literaturze znane są trzy sposoby rozwarstwienia architektonicznego. Pierwsze zaproponował H. Luchs. Proponuje on podział budowy kościoła na dwie następujące fazy: I faza - wzniesienie prezbiterium o trzech nawach, równych długości zamkniętych poligonalnie, gdzie nawa południowa zamknięta była ścianą prostą, do elewacji wschodniej przylegało dwuprzęsłowe, prostokątne pomieszczenie, połączone dwoma osobnymi portalami; okres budowy 1241 II faza - budowa korpusu późnogotyckiego, z wyodrębnioną dobudową wieży; okres powstania XVI wiek. Podobną koncepcje przyjęło wielu badaczy,. Kolejnym badaczem, który podjął się rozwarstwienia architektonicznego bytomskiego kościoła był prof. H. Weidhaas. Badania te nie zostały niegdzie oficjalnie opublikowane jedynie doktor Andrzejczak oraz Ryszard Szopa wspomina Według nich Według swoich książkach. Według prof. Weidhaasa budowę kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny możemy podzielić na następujące etapy:
1. Najpierw wybudowano trójnawową bazyliką orientowaną, czteroprzęsłową trójabsydalną, nawa główna wyższa od bocznych z arkadami między nawami, ze sklepieniem na wzór średniowiecznych bazylik lombardzkich i prawdopodobnie z zewnętrzną wieżą pn-zach (jeśli obecne tu schody nie prowadziły tak jak obecnie na emporę organową)
2. W pierwszej poł. XV w., na zewnątrz kościoła, na części przestrzeni powyżej nawy północnej i sklepienia, powstała, kaplica krzyżowa która jako samodzielna dobudowa przetrwała do XIX w.
3. W XIV w. bazylika otrzymała dość wydłużone prezbiterium z wielokątnym zamknięciem które było szersze od nawy głównej,
4. Kolejnym etapem jest przebudowa części dla wiernych z postaci bazylikowej na trzynawowy kościół halowy w latach trzydziestych XVI w. z pd-zach czworokątną wieżą, niską. Nawę środkową poszerzono, boczne podwyższono do wys. prezbiterium i poszerzono,
5. Dobudowa kaplicy maryjnej w okresie przejęcia przez protestantów (1569-1634), czczono w niej XV-wieczny obraz Maryi nazwany z czasem Bytomska Madonną
6. ok 1600 r. nawy boczne otrzymują piaskowcowe portale wraz z poprzedzającymi je przedsionkami o ozdobnych szczytach,
7. ok.1680 r. do południowego przedsionka dobudowano szeregowo kolejne pomieszczenia:
• Zakrystię z założonymi ówcześnie żelaznymi drzwiami(data na okuciu 1681),funkcjonującymi do teraz, od strony kaplicy maryjnej,
• Kaplicę Ogrodu Oliwnego (dzisiejsza kaplica adoracyjna),
8. W latach 1851-1857 przebudowy nowożytne.
Profesor Weidhaas zdecydowania wysuwa hipotezę o zachodniej ścianie noszącej ślady pierwotnego kościoła, na co wskazują wyraźnie występujące i dobrze zachowane nieregularne, formy architektoniczne niezgodne ze stylem budowy późniejszych kościołów halowych. Dodatkowym argumentem jest to, iż uruchomione w XIX wieku zachodnie wejście do kościoła jest tym samym zamurowanym w 1364r., co wyraźnie wskazuje na rozbudowę kościoła w kierunku wschodnim.
Dalsze dzieje bytomskiej świątyni w badaniach prof. Weidhaasa pokrywają się z stwierdzeniami innych badaczy

RZUT ARCHITEKTONICZNY WG RYSZARDA SZOPY - ROZWARSTWIENIE

Najnowsza praca, mgr Ryszarda Szopy nad historią architektury kościoła dała nieco bliższy obraz przebiegu rozbudowy kościoła mariackiego. W swojej publikacji: "Architektura średniowiecznego kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny" wydzielił trzy fazy:
I faza - Budowa kościoła o dwu-wieżowej fasadzie zachodniej na kwadracie (XIII):
• korpus był dziewięciopolową halą o kwadratowych przęsłach- mógł mieć też sklepienia,
• następny etap to dostawienie prezbiterium W XIV w. bazylika otrzymała dość wydłużone prezbiterium z wielokątnym zamknięciem które było szersze od nawy głównej,
II faza - Rozbudowa kościoła (2 poł XIV w.):
• dostawienie dwóch prawie jednorodnych kaplic (po obu stronach prezbiterium
• dobudowa dwuprzęsłowej zakrystii z sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, do kaplicy południowej,
III faza - przebudowa i rozbudowa (XVI w.)
• Rozebrano część wież zachodnich
• Przekształcono wnętrze na dwunastopolową halę o systemie lizę, analogicznych jak na filarach na ścianach obwodowych
• Dobudowano dwa symetryczne wyjścia od północy i południa,
• Przebudowano okna -wielkie zamknięte łukiem półpełnym
• Prawdopodobnie przekształcono układ przestrzenny prezbiterium i kaplic bocznych (południowych), otwierając je wzajemnie arkadami wyciętymi z grubości muru,
• Prawdopodobnie parę lat później przystąpiono do budowy wieży, której wysokość nie przekroczyła wysokości całkowitej kościoła

Tak, więc, mamy do czynienia z świątynią, która przechodziła liczne etapy przebudowy. Przedstawione wyżej opinie dają wyraźny opis, iż w początkowej fazie kościół budowany był na planie kwadratu jako świątynia gotycka z śladami romanizmu. Ze względu na brak dokumentów z okresu wczesnego gotyku trudno ustalić pierwotna formę kościoła- czy kościół był bazyliką czy też była to kościół halowy. Podobny problem wynika z ustaleniem okresu dobudowania wieży czy też ustalenie kwestii istnienia dwóch wież w elewacji zachodniej. Można powiedzieć, że owa świątynia stanowi ciekawą zagadkę pod względem architektonicznym i historycznym.

OPIS OBIEKTU

W pierwszej swojej fazie kościół mariacki zbudowany został z miejscowego kamienia- dolomitu i wapienia. Elementy dekoracyjne, czyli portale i zworniki wykonano z sprowadzanego z dalszych okolic piaskowca. Była to niewielka, jednonawowa bez-wieżowa budowla na planie kwadratu, co było powszechnie stosowane w budownictwie kościołów na Śląsku w okresie wczesnego gotyku. O jego gotyckich cechach świadczy to, iż, jest orientowany. Ma trzynawowe prezbiterium, korpus halowy Od południa dostawione są:
• Zakrystia
• Kaplica,
• Kruchta wejściowa,
• Pomieszczenie przywieżowe.
• Wieża.
Z zewnątrz kościół jest otynkowany. Z góry kościół pokryty jest dachem dwuspadowym, który przykrywa cały kościół czerwona dachówką, taką samą jak pokryte są wychodzące z wszystkich ścian przypory. Do kościoła prowadzi czworo drzwi: po jednym od strony zach. i poł., dwoje od strony północnej. Naturalne oświetlenie kościoła stanowią okna, które kształtem nawiązują do gotyku, choć przebudowano je dopiero w XIX wieku. Wszystkie poza wieżowymi, szczytowymi i w zakrystii wypełnione są witrażami. Część witraży jest w trakcie odnowy. W środkowej absydzie znajduje się pięć okien. Obie absydy boczne posiadają po jednym oknie. W ścianie północnej mieści się aż sześć okien a w południowej pięć. Okna te różnią się wielkością a także maswerkiem, szerokością i długością oraz rozmieszczeniem, ogólnie jednak kształtem są podobne- wykończone łagodnym łukiem gotyckim. Inaczej ma się sprawa z oknami w ścianie zachodniej. W punkcie centralnym, między dwoma przyporami, nad wejściem głównym umieszczona jest dość duża głęboko osadzona rozeta

OPIS PREZBITERIUM

Prezbiterium składa się Kościół trzech naw: szeroka nawa główna Kościół dwie boczne, otwierające się nieregularnymi arkadami. Nawa główna trójprzęsłowa, zamknięta połową ośmioboku o sklepieniu krzyżowo-żebrowym, spływających na półkolumienki. Nawy boczne są tej samej wysokości, co nawa główna, dwu-przęsłowe, zamknięte połową ośmioboku o sklepieniu krzyżowo-żebrowym, ich żebra spływają na masywne konsole. Do nawy południowej przylega zakrystia. Prezbiterium od nawy głównej oddzielone jest za pomocą łuku tęczowego.

OPIS KORPUSU ŚWIĄTYNI

Obecnie Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii przedstawia się jako świątynia halowa trójnawowa na planie zbliżonym do kwadratu, czteroprzęsłowa. Przęsła nawy głównej są nieznacznie szersze od bocznych. Nawy dzielą arkady o prawie pełnym łuku, filarach prostokątnych z dekoracja lizenową. Kościół sprawia wrażenie dość dużej świątyni. Długość kościoła wynosi ok. 45 m, szerokość 24m, wys. 17m. Ogarniając wzrokiem cały kościół można dosta wiele asymetrii. Widać go w łuku tęczowym dość mocno przesuniętym w prawo, w rozmieszczeniu filarów oraz w ich kształcie. Być może jest to wynik licznych zmian wynikających z wielu przebudowań. Sklepienie naw pokryte jest ty samym sklepieniem kolebkowym ozdobionym sieciowym układem żebrowym o profilu trójkątnym.

OPIS WIEŻY

Wieża kościoła stoi w południowo-zachodnim narożniku, aż do połowy przylega do ściany świątyni, swoją północną stroną. Jest to wysmukła na planie kwadratu wieża - dzwonnica, w 2/3 otynkowana, w 1/3 zwieńczona wysoką 22metrową ośmiokątną iglicą, od kilkudziesięciu lat pozbawioną krzyża. Wraz z 3,5 metrowym krzyżem mierzyła kiedyś 65,5 m, z czego 40 m przypadało na trzon. Na wieży umieszczony jest okrągły zegar ze złotymi cyframi rzymskimi na ciemnobrązowej tarczy, osłonięty z góry dwuspadowym dachem drewnianym. Poniżej zegara umieszczone są niewielkie okna z wykończeniem łagodnym łukiem. Od strony południowej znajduje się wejście wykończone ostrym łukiem. Ceglana cześć wieży ma charakter bardziej dekoracyjny: Wszystkie cztery ściany wypełnione są trzema wysokimi ostrołukowymi, wysokimi oknami, na przemian z lizenami. Ponad oknami znajdują się smukłe wieżyczki wystające z każdego narożnika, między którymi biegnie ceglana balustradowa attyka otaczająca iglicę. Iglica pokryta jest ocynkowaną blachą pomalowana na zielono. Wewnątrz wieży umieszczone są cztery różnej wielkości dzwony:
1. Ave Maryja
2. Chrystus Król Pokoju
3. Święty Józef
4. Dzwon Najświętszego Sakramentu
W wieży znajdują się jeszcze dwa dzwony zegarowe oraz pozostałość po sygnaturce.

KONSERWACJA ŚWIĄTYNI

Pierwszy znaczący remont kościoła w okresie protestanckim miał miejsce w latach 80-tych XVI wieku za sprawą pożaru, który, zniszczył doszczętnie wnętrze akurat na nowo urządzonego kościoła dopiero, co przejętego po luteranach. Przeprowadził go wówczas ks. Józef Nykowski w latach 1676-1689 oraz 1694-1708. Kolejne tak wielkie przedsięwzięcie zostało podjęte dopiero dwa wieki później, w latach 1873-1879, przez ks. Proboszcza Józefa Szafranka, który dokonał ogromnych zmian w wyglądzie zewnętrznym jak i jego wystroju i wyposażeniu. Zmienił niemodny ówcześnie barok na neogotyckie wyposażenie przebudował okna, przemalował i nieco rozświetlił świątynię. Większość prac wykonała firma z Gliwic M.Kusber et Potzmiell. W 1879 renowację polichromii przeprowadził malarz J. Kasza z Mikołowa. Kolejne prace konserwatorskie trwały od września 1923 do sierpnia 1925r. prowadzili je malarze: Scheider i Kurz z Wrocławia. Odnowili też obrazy ołtarzowe oraz stacje drogi krzyżowej. W roku 1935 rozpoczęto prace renowacyjne na kościołem. Jego stan był bardzo poważny. Pierwszy remontowany był dach: odgrzybiono go i na nowo pokryto. Ze względu na zły stan zamknięto chór i północną nawę. W 1936 roku pod patronatem państwa i kurii biskupiej rozpoczęto remont, który w 1/3 był finansowany przez państwo reszta z funduszy kościoła i przemysłowców bytomskich. W pracach tych udział wzięli: Franz Shink z Bytomia, Erach Adolf z Wrocławia, C. Leszczyński, Tomas Pyttlik z Bytomia. Prace konserwatorskie zakończyły się w 1938 roku ponowna konsekracją kościoła, która nastąpiła 18 kwietnia tegoż roku przez biskupa wrocławskiego kardynała Bertrama. Działania wojenne nie oszczędziły kościoła, choć nie padł on ofiarą ogromnej pożogi jaka strawiła ratusz oraz pobliską część ulicy Janity. Największemu uszkodzeniu uległo sklepienie oraz okna. Zaraz w 1946 roku zaczęto usuwać szkody lecz ze względu na ograniczone zasoby prace przeciągły się do 1950r. W 1954r uwidoczniły się poważne szkody górnicze pęknięcia murów od strony ulicy ks. Koziołka. Ani KWK "Szombierki" ani "Rozbark" nie chciały się przyznać do owych dewastacji. Dopiero Okręgowa Komisja d/Szkód Górniczych określiła znacząca winę KWK "Szombierki". Z przyczyn "proceduralnych" kościół w stanie rozpadającym się pozostawiono samemu sobie. Dopiero liczne interwencje do biskupstwa wzmogły dalsze prace częściowo remont zakończono, w 1959 lecz ostatecznie kościół oddano do użytku w 1965r. W 1981 roku ponownie podjęto prace konserwatorskie, które trwały do 1993. Objęły one remont wnętrza oraz malowanie wnętrza wg projektu artysty Witolda Pałki z Katowic. W 1995 Śląski Wojewódzki Oddział Służby Ochrony Zabytków wpisał do rejestru zabytków "B" trzy rzeźby usytuowane przed kościołem. Są to: Grupa Ukrzyżowania, Św. Florian, Św. Barbara W latach następnych wojewódzki konserwator wydał kilka pozwoleń i jedno postanowienie na prowadzenie robót konserwatorskich i remontowych w obiekcie zabytkowym. Od 2004 roku w kościele trwają prace remontowe oraz konserwatorskie zlecone przez księdza Piotra Kopca, do nadal wykonywane przez zakład Łęgowskiego.

Bibliografia


1. Andrzejczak H., Świątynia starsza od miasta. Szkice z dziejów kościoła WNMP w Bytomi. 2002 Opole.
2. Bytom i jego dziedzictwo. W 750-lecie nadania praw miejskich, pod red. G. Bożek. Bytom 2004.
3. Bytomskie zabytki. Praca zbior. pod red. J. Drabiny, Bytom 2001.
4. Drabina J., Historia Bytomia 1254-200. Bytom 2000.
5. Drabina J., Jedynak Z.: w Zabytki Bytomia. Magazyn Bytomski nr VII po red. J. Drabiny. Bytom 1988,s. 49-64
6. Jedynak Z., Ślęzak W., Kościół Najświętszej Marii Panny. Bytom 1994
7. Łabęccy Z. H., Kościoły i kaplice bytomia, Bytom 1992