SOZAiT:
portal organizacji pozarządowej

Opis dzieła architektonicznego: Kościół św. Józefa w Zabrzu.
Marta Piekarz

Najstarszy kościół p.w. św. Andrzeja w Zabrzu istniał już w 1354 roku. 6.01.1930 r. ks. Antoni Tomeczek z parafii św. Andrzeja odprawił dla mieszkańców osiedla „Gagfa” pierwszą Mszę świętą. Od tamtej pory Msze święte odprawiane były regularnie w Szkole Podstawowej nr 15 znajdującej się na skrzyżowaniu ul. Czołgistów z ul. Jana Matejki. Z powodu ciągle wzrastającej liczby mieszkańców parafii zaczęto myśleć nad wybudowaniem nowej świątyni. Początkowo zamierzano wybudować na cmentarzu parafialnym św. Anny obszerniejszą kaplicę, która służyłaby zarówno celom pogrzebowym jak i duszpasterskim. Z czasem jednak zaplanowano nową budowę. Arthur Kickton zaplanował obiekt w stylu podobnym do kościoła św. Barbary w Bytomiu, czy św. Józefa w Opolu. Nowa świątynia jego projektu miała być poświęcona św. Barbarze, patronce górników i odznaczać się tradycyjnym a nie awangardowym stylem. Projekt świątyni zamówiono jednak u słynnego architekta z Kolonii - prof. Dominikusa Bohma. Planował on wybudowanie kościoła mogącego pomieścić około 3 000 osób, którego koszt miał wynieść 450.000 marek. Dla pokrycia tych kosztów przyznano 190.000 marek z „Ostprogramm” („Program Wschód”). Jego Eminencja Ksiądz Kardynał przeznaczył na budowlę w stanie surowym z jałmużny postnej 10.000 marek. Reszta została pokryta z pożyczek i przez dobrowolne datki ofiarnej parafii. Nowy kościół poświęcono św. Józefowi, patronowi robotników. Oby budowa postępowała pod opieką Boga i św. Józefa bez żadnego nieszczęśliwego wypadku. Prace przy budowie nowego kościoła planowano na okres ośmiu miesięcy, jednak trudności terenowe przy zakładaniu fundamentów oraz długotrwała zima 1930/31 wydłużyły ten termin. Po rozpoczęciu prac ziemnych przy wykopie na fundamenty, stwierdzono bowiem, że na miejscu budowy istnieją bardziej wyjątkowo niesprzyjające warunki geologiczne, aniżeli stwierdzano to w czasie poprzedzających próbnych wywier tów. Podczas dodatkowych badań i testów obciążeniowych stwierdzono też, że trudne warunki geologiczne umożliwiają dopuszczalne obciążenie tylko do 1,2 kg na metr kwadratowy. Dlatego też postanowiono na posiedzeniu komisji budowlanej w dniach 15 sierpnia i 3 października, że fundamenty będą wykonane nie jak pierwotnie przewidywano w ubitym betonie, ale w żelazobetonie Mimo tych nieprzewidzianych trudności, budowę ukończono w rekordowo krótkim czasie w grudniu 1931 roku. Koszt budowy, który planowano na 450 tys. marek, ostatecznie osiągnął sumę 493 tys. marek. 12 grudnia 1931 r. odbyła się uroczystość poświęcenia kościoła św. Józefa w Zabrzu, natomiast msze święte odprawiano regularnie już od dnia 20 grudnia 1931 r. Uroczysta konsekracja nowego domu Bożego odbyła się w niedzielę 4 września 1932 r. a dokonał jej książę arcybiskup wrocławski ks. kardynał Adolf Bertram.

widok zewntrzny kosciol sw Jozefa Zabrze

Dnia 2 października 1934 roku ks. arcybiskup kardynał Adolf Bertram wydał następujące rozporządzenie:

Niniejszym ustanawiam przy kościele św. Józefa w Hindenburg O./S. w zakresie kościelno-duszpasterskim samodzielną kurację z następującymi zasadami: 1.Okręg duszpasterski kościoła św. Józefa w Hindenburg O./S. ma następujące granice: Na północy: Lehmgrubenstrasse / Webera/ obydwie strony, ul.Michała nr.38-42 a,/ Pilsudskiego/, Hardenbergweg /Fredry/ obydwie strony wraz z przedłużeniem aż do Deichselstr./Żeromskiego/. (Zakłady Deichsla pozostaną przy parafii św. Andrzeja). Zedlitzstr./Królewska/ obydwie strony wraz z przedłużeniem aż do Zakładów Deichsla. Na wschodzie: Zillerstrasse /ul.Wallek Walewskiego/ strona zachodnia, Sosnitzaerstrasse /Roosevelta/ obydwie strony począwszy od Zillerstrasse /Wallek Walewskiego/. Hermann- Stehr- Strasse /de Gaulle/a od Roosevelta do Matejki/ obydwie strony do Burchardisstr. /Matejki/. Na południu: Burchardisstrasse /Matejki/ strona północna aż do torów kolejowych, wzdłuż torów kolejowych w kierunku południowym aż do granicy miasta. Na zachodzie: od granicy miasta aż do Bergfreiheitstrasse, stamtąd wzdłuż granicy parafii Gliwice - Sośnica aż do Lehmgrubenstrasse /Webera/. 2. Kuratus ustanowiony przy kościele św. Józefa będzie miał prawa wikariusza kooperatora parafii św. Andrzeja W latach 1936 i 1937 przyłączono do kuracji św. Józefa: a/ odłączone z parafii św. Anny małe domki, które znajdowały się na terenie Laubenkolonie przy Dohlenweg /Dzierżona/ wraz z pobliskimi ulicami: Schwalbenweg,/ Jaskółcza/ Drosselweg /Jastrzębia/ i „Eichendorfbaude:”-„Schronisko Eichendorfa”/ dzisiejsza Leśniczówka przy A. Struga 2, czyli obecnego Osiedla Dzierżona wraz z pobliskimi ulicami Jaskółczą i Jastrzębią. b/ odłączone od parafii NMP w Sośnicy ulice na Osiedlu Dożynkowym.

mapa dojazdowa kosciol sw Jozefa Zabrze

30. lipca 1940 roku wspólnota św. Józefa przestała być kuracją i nadano jej status samodzielnej parafii a ks. Jan Dolla został mianowany jej pierwszym proboszczem. 23 maja 1977 roku zakupiono dębowe drewno- co wówczas było bardzo trudne. Z tego drewna został wykonany duży, dębowy krzyż i ta tego też dnia rozpoczęto budowę parafialnej kalwarii. Południowa część placu kościelnego, za prezbiterium kościoła, była głębokim dołem, który został najpierw zasypany i na tym z kolei usypano wysoki kopiec. Obecnie to usypane wzniesienie-kalwaria stanowi dogodne miejsce dla odprawienia różnych uroczystości i nabożeństw. Kiedy zaczęto modernizować szosę z śródmieścia Zabrza do Biskupic, wytyczając czteropasmową asfaltówkę, władze administracyjne zadecydowały zasypać dawną niżej położona szosę. W lokalnej prasie podano komunikat, że osoby prywatne mogą zwracać się z odpowiednią prośbą o pozwolenie na rozbiórkę starej drogi z kostek granitowych a odzyskany w ten sposób materiał wykorzystać do budowy chodników dla swych domów i gospodarstw. Wówczas ks. proboszcz jako prywatna osoba złożył również taką prośbę, która została uwzględniona i w jej wyniku udało się zdobyć surowiec i z odzyskanej kostki wybudować nie tylko 4 metrowej szerokości drogę wokół kościoła, ale również wokół całej posesji plebanijnej a także główną drogę na cmentarzu.

Kościół św. Józefa w Zabrzu należy do nowszych kościołów zabrzańskich - ale ze względu na swoją ciekawą, bogatą w symbolikę i niespotykaną gdzie indziej architekturę jest najznamienitszym przykładem nowoczesnej architektury sakralnej okresu międzywojnia na Górnym Śląsku. Potężny, nie otynkowany mur, wzniesiony jest z licznych cegieł w różnych odcieniach, o zróżnicowanym stopniu wypalenia. Kubatura kościoła wynosi około 21.000 m3, zaś powierzchnia użytkowa około 2.250 m2. Budowla ma 67,5 m długości, 26 m szerokości, 15,60 m wysokości. Autorem projektu kościoła jest Dominikus Bohm słynny architekt z kolonii, który nawiązał tu do starożytnych budowli rzymskich oraz świątyń wczesnochrześcijańskich. Na kościele widoczne są pozostałości winorośli do niedawna jeszcze obrastających niemal cały obiekt oraz ślady po pociskach, które w czasie wojny uderzyły we wschodnią ścianę.

widok zewnetrzny kosciol sw Jozefa Zabrze

Kościół św. Józefa jest doskonale wkomponowany w zabudowę okolicznych ulic i dlatego też zrezygnowano z tradycyjnego orientowania kościoła - ukierunkowania na wschód - i zbudowano go na osi północ-południe. Dlatego też bryła kościoła wypiętrza się tuż przy jezdni ulicy Roosevelta i jednocześnie efektownie zamyka swym frontonem ulicę ks. Konstantego Damrota. Od strony wschodniej kościół św. Józefa sąsiaduje z ul. Czołgistów.

widok zewnetrzny brama kosciol sw Jozefa Zabrze

Do kościoła prowadzi wejście umieszczone od strony północnej, biegnące przez otwarty dziedziniec-atrium, oddzielony od ul. Roosevelta ścianą poprzedzoną schodami. Korpus kościoła ma kształt trójnawowej hali o płytkich nawach bocznych z głęboko wsuniętymi ścianami oddzielającymi poszczególne przęsła, które tworzą rodzaj wewnętrznych szkarp i mieszczą zarazem kaplice. Ściany te, widziane od strony wyjścia głównego, układają się w rytmicznie akcenty przestrzenne, kierujące się w głąb budowli ku wyniesionemu w górę prezbiterium. Pomiędzy prezbiterium i tylnym obejściem znajduje się kulisty rząd arkad powtarzający rytm ścian w nawie głównej. Po obu stronach dziedzińca znajdują się dodatkowe pomieszczenie z umieszczonymi na wzniesieniach ołtarzami do których prowadzą również osobne wejścia od stron dziedzińca. Dodatkowe klatki schodowe znajdują się na zewnętrznych ścianach na tej samej wysokości co w/w ołtarze. Ponadto na wschodniej ścianie tuż przy wejściu do kościoła znajduje się wejście na chór kościelny. Od wschodu znajduje się zwieńczona krzyżem wieża. Strop kościoła jest jednolity, drewniany na całej długości pokryty kasetonami, które zataczają półkole tuż nad prezbiterium. Tuż nad ołtarzem znajduje się gloria z Okiem Opatrzności. Kościół został oświetlony za pomocą 70 okien oraz dwóch rzędów po12 lamp znajdujących się nad ławkami (liczba 12 oznacza liczbę apostołów) oraz dwóch rzędów po 4 lampy w nawach bocznych. Ściany dzielące nawy boczne na przęsła posiadaną szerokie i wysokie przejścia arkadowe. Pierwsze ze ścian bocznych naw (od strony północnej) posiadają ponadto dwie dodatkowe symetrycznie ułożone arkady, natomiast na ostatnich znajdują się mozaiki z wizerunkami świętych.

widok wnetrza kosciol sw Jozefa Zabrze widok wnetrza kosciol sw Jozefa Zabrze

Fasadę kościoła stanową cztery rzędy arkad. Pierwszy rząd posiada dwie potężne arkady znajdujące się na kilku stopniowym wzniesieniu. Jest to główne wejście prowadzące przez dziedziniec wprost do oszklonych drzwi kościelnych nad którymi znajduje się okrągły otwór okienny. Na dziedzińcu znajdują się również od strony wschodniej i zachodniej wejścia prowadzące do kaplic. Kolejne rzędy posiadają po cztery arkady. Po ich obu stronach widoczne są monumentalne ściany w których znajdują się drzwi.

widok wnetrza kosciol sw Jozefa Zabrze widok fasada kosciol sw Jozefa Zabrze widok witraz kosciol sw Jozefa Zabrze

Od strony wschodniej wysuwa się wieża kościelna, na której znajdują się cztery symetryczne świetliki. Na ścianie zachodniej znajdują się kolejno: jedno okno witrażowe zakończone półokręgiem (najdłuższe), boczne wejście do kościoła, rząd siedmiu długich okien zakończonych półokręgiem (trzecie z nich od strony północnej posiada oryginalny witraż zaprojektowany przez Dominikusa Bohma ), oznaczających sakramenty święte.

widok poludniowa kosciol sw Jozefa Zabrze widok wschodnia kosciol sw Jozefa Zabrze

Południowa, półokrągła ściana prezbiterium ozdobiona jest dziesięcioma przyziemnymi, niskimi arkadowymi oknami. Na ścianie wschodniej znajduje się natomiast pięć wysoko położonych niewielkich okrągłych otworów okiennych. Wysuwająca się ze ściany wschodniej wieża posiada szósty niewielki, okrągły otwór okienny, a ponadto powyżej poziomu dachu dwa rzędy po pięć okien na każdej swojej ścianie. Symetrycznie do ściany zachodniej, na wschodniej znajduje się okno witrażowe zakończone półokręgiem (najdłuższe), boczne wejście do kościoła oraz dodatkowy niewielki świetlik nad drzwiami. Bryła kościoła jest przykryta niskim, prawie płaskim, przeto niewidocznym dachem. Kościół został wybudowany na planie prostokąta od południa zakończonego półokręgiem. Jedynym elementem ‘wychodzącym’ poza ścisłe mury jest wieża zwieńczona krzyżem. Architektura budowli zaskakuje rozmachem, prostotą i śmiałością konstrukcji. Jej surowość oraz monumentalizm są zaskakujące. Kościół z zewnątrz oglądany kojarzy się z ogromnym, płynącym transatlantyckim statkiem lub jest trochę podobny do tak licznie obecnych na Górnym Śląsku budowli przemysłowych, np. do hali fabrycznej a równocześnie jest doskonale wkomponowany w zabudowę okolicznych ulic i dlatego też zrezygnowano z tradycyjnego orientowania kościoła - ukierunkowania na wschód - i zbudowano go na osi północ-południe. Zaprojektowany został na planie łuku, który jest dominującą częścią jego wystroju i architektury. Prof. Dominikus Bohm nawiązał tu do starożytnych budowli rzymskich oraz świątyń wczesnochrześcijańskich. Fronton kościoła przedstawia potrójny rząd arkad i stanowi podstawowy motyw dla całego układu i będzie powtarzać się w otworach wieży, wewnętrznym obejściu i w oknach świątyni. Fronton arkad rozpostartych pomiędzy dwiema surowymi, płasko zwieńczonymi wieżycami kojarzy się z wyglądem starożytnego akweduktu, który umożliwiał dostarczanie miastom życiodajnej wody. Uzyskany monumentalizm fasady jest zatem przesiąknięty symboliką „źródła życia", które kryje w swym wnętrzu budowla. Przestrzeń między bocznymi kaplicami, arkadowym frontonem i wejściem do świątyni, wypełnia dziedziniec, zwany „Rajskim Placem”. Oddziela on wnętrze kościoła od gwaru ulicznego, jest przedsionkiem pozwalającym na wewnętrzne wyciszenie tych, którzy wstępują do świątyni, jest przejściem od profanum do sacrum. Nawiązuje on do tzw. „atrium”, które istniało w bazylikach wczesnochrześcijańskich. Dziedziniec taki z reguły był otoczony arkadami i pozwalał na przejście od świata codziennych spraw w świat ducha. W samym środku atrium była studnia, zwana „cantarus”, która dostarczała wodę do obmywań. W atrium kościoła św. Józefa tak jak w Koloseum rzymskim, stoi krzyż - zn ak męczeństwa i symbol chrześcijaństwa, będący źródłem nadziei na wieczne zbawienie. Rajski plac połączony jest szklaną ścianą z wnętrzem kościoła i dlatego przy większej liczbie wiernych może też z nią stanowić jedną całość powiększając jego pojemność. Przechodzień może też poprzez rajski plac wejrzeć w głębię świątyni i w prezbiterium zobaczyć wieczną lampkę jako znak ostrzegawczy z innego wyższego świata. Surowość architektury kościoła i jej historyczne nawiązania potęguje materiał budowlany, którym jest cegła. Cegły są w różnych odcieniach, o zróżnicowanym stopniu wypalenia i zostały celowo sprowadzone z różnych cegielni. Kościół murowany jest symbolem Kościoła żywego – Ludu Bożego - złożonego z różnych i jakże odmiennych wyznawców Chrystusa. Wyznając „wierzę w Kościół” mamy właśnie na myśli tę wspaniałą zróżnicowaną wspólnotę, która stanowi jeden „Lud Boży”. Łączność nawy głównej z prezbiterium i z uobecnianym na ołtarzu Chrystusem, zachowana jest poprzez 12 stopni wielkich, kamiennych schodów. Cyfra 1 2 jest szczególna w chrześcijaństwie - nawiązuje do liczby Apostołów. Stąd także 12 łuków nad wejściem do świątyni, 12 lamp nad rzędami ławek, 12 baranków i 12 snopów kłosów pszenicy na witrażu o Eucharystii profesora Bohma. Bryła kościoła jest surowa i przykryta niskim, prawie płaskim, przeto niewidocznym dachem. Przestrzeń wnętrza poprzecinana jest łukami i ścianami dostawionymi prostopadle do zewnętrznych murów świątyni. W utworzonych tym sposobem przegrodach znajdują się kaplice połączone ze sobą arkadowymi przejściami. Całość wnętrza świątyni poprzecinana arkadami, utrzymana w pastelowych tonacjach czerwieni i brązu, tchnie prostotą i ascezą wczesnego chrześcijaństwa. Od góry ciepłe wnętrze kościoła zamyka kasetonowy, drewniany strop, zestrojony kolorystycznie z cegłami. Jednostajna linia podziałów dekoracji sufitu załamana jest tylko nad prezbiterium, gdzie umieszczono symboliczne oko Bożej Opatrzności. Z okien ukrytych za przyporami ścian, w sposób bardzo delikatny wsącza się do wnętrza światło, sku p iając uwagę na centrum, którym jest ołtarz.

BIBLIOGRAFIA :

Ewa Chojecka ; Kościół św. [świętego] Józefa w Zabrzu Dominikusa Bohma na tle krajobrazu artystycznego Górnego Śląska ; Muzeum Śląskie, 1999.; ISBN 83-87455-06-7